تاریخ درج خبر : 1392/02/28
کد خبر : ۲۱۷۰۹
+ تغییر اندازه نوشته -

آزاد اندیشی و تشیع

از آنجا که قویترین و مهمترین عنصری که از جهان گذشته برای ما به یادگار مانده و عمده ترین نماد و میراث عالم قدیم ،دین است که با جبر زمان و ورود اجتناب ناپذیرش به عصر مدرنیته و نهایتا پست مدرن،در خلال این چند دهه اخیر موجبات کشمکشهای فکری ومباحث چالش برانگیز فراوانی گردیده که به قول وایتعهد فیلسوف انگلیسی: “برخورد علم و دین یا جهان جدید و جهان قدیم فرصتی برای دیندارن بوجود آورده تا به متاع خود با دقت بیشتری بنگرند.” در مطالعه سیر تکامل آراء و تئوریهای اندیشمندان در هر دوره زمانی خاص باوجود اختلاف محیط جغرافیایشان با اندک مداقه ای به یک حقیقت متسلسل و روشن میرسیم و آن اشترک نظریات وآراء اربابان رأی در هر دوره ای میان متفکران شرقی بویژه اسلامی و بالاخص ایرانی با متفکران غربی بدون هیچ تماس و اصطکاکی است. آراء مشترکی چون:عقل گرایی(اولاالباب)،تساوی و برابری(مساوات)،آزادی(حریت)،تساهل(ان الرفق رأس الحکمه)،حرمت به مالکیت خصوصی(الناس مسلطون علی اموالهم)،جامعه مدنی،اومانیسم و اصالت انسان(آنگونه که در ابتدای کتاب اسفارملاصدرا آمده است)،احزاب(سوره احزاب)،احترام و به رسمیت شناختن حقوق اساسی نوع انسان وکرامت انسانی(کرمنا بنی آدم) و ……..

در این مقال کوتاه درصدد احیاء مجدد روحیه تفاخرعبث گونه نیستم که “ما شرقی ها،ما مسلمین، ما ایرونی ها و….. هم داشته ایم حتی بیش از فرنگیان و بسیار پیش تر از آنان و بدینوسیله این توقف،انحطاط و اضمحلال کنونی را سرپوش نهم بدون اینکه از خود بپرسیم که چرا این گزاره های رهایی بخش در ممالک مشرق زمین نه تنها که در ساحت عمل و اجتماع به ثمر ننشسته و بارور نشده بلکه گاها آنتی تز آنها رخداده است ؟ اما با تورقی گذرا و موجز بر آثار کلاسیک قدیمه ادبی و اجتماعی خود و نیز با یک مراجعت نچندان سطحی و ساده به نص متون اولیه دینی و مذهبی و همچنین رویه عملی پاره ای از زمامداران حاکم بر ایران که متاسفانه چندان دوامی نداشتند،میتوان به نوشته ها و رویه های عملی و حکومتی مناسبی در جهت همه گزاره های حقوقی اجتماعی که ستون زیرین تمدن کنونی حاکم برجهان امروز هستند دست یافت.

بهترین توصیف از آزاداندیشی شایدهمان تعریف “ویلیام کلیفورد” ریاضیدان و فیلسوف بریتانیای باشد که: “این همیشه نادرست است،برای همه و در هر کجا تا هرچیزی را بدون مدارک کافی باور کرد.” مراد ما از آزاداندیشی فارغ از آنهمه تعاریف و برداشت های متنوع و مختلفش: ” تلورانس و تحمل شنیدن و پذیرش اقوال مختلف و متناقض و بالمآل گزینش رأی احسن و کارآمدتر با ادله متقن.که نقطه مقابل استبداد،خودرأیی و به رسمیت نشناختن عقلانیت دیگران است.بدون تکفیر و منکوب نمودن دیگرآراء مخالف ،پذیرش رأی صواب گرچه مخالف وناهمگن با باور و عقیده خویش باشد ومحق دانستن حیات و فعالیت پویا برای تئوری مخالف و اجتناب از جهت گیری مغرضانه است. مراد از آزاداندیشی:” حرکت آن به آن و لحظه به لحظه زندگی به سوی کمال و تکامل انسانی موعود و سزاوار ،بدون اسیر شدن در زنجیر جزم گرایی است. «هر نفس نو می‌‌شود دنیا و ما بی خبر از نو شدن اندر بقا (مثنوی معنوی،دفتر اول،بخش 62) روز نو و شام نو باغ نو و دام نو هر نفس اندیشه نو نوخوشی و نوغناست (مولوی،غزل شماره 462)

در کلام ائمه شیعه بر داشتن دلیل و مدرک برای سخنان خودتان و پذیرش سخنان دیگران توصیه شده که با اصطلاح فقهی ” ابن دلیل ” از آن یاد میشود و اینکه پیوسته” ابن دلیل “باشید وتسلیم منطق و عقلانیت. همانطور که خداوند در سوره نجم انسان را به رعایت تدبیر واحتیاط در سخن گفتن دعوت میکند. در قرآن کریم با صراحت بشارت میدهد که:” فبشر عبادالذین یستمعون قول… “.بشارت ده آنانیکه اقوال را گوش فرا میدهند و از بهترین آنها پیروی میکنند…..وهمینان خردمندانند.” که بدینوسیله با صراحت تمام راه را بر تک صدایی و ادبیات دیکته ای میبندد ومسلمین را به آگاهی و روشنی پیوسته فرامیخواند که اگر به بیراهه نرویم از کمترین بازتاب عملی و اجتماعی آن میتوان به گشودن دروازه های دارالترجمه بر آثار یونانی،ایرانی،رومی و هندی در سده های اولیه نام برد. در سوره یونس ” آزادی عقیده را بعنوان حق طبیعی انسان مورد توجه قرار میدهد وهیچ اجبار و اکراه دینی را نمی پذیرد و پیامبر را مورد خطاب قرار میدهد که نمیتوان مردم را با اکراه به ایمان آوردن وادار نمود که البته در سوره بقره نیز با صراحت بیشتری مفید همین معناست. با توجه به اینکه تضارب آراء راه را بر روی تحمیل عقیده می بندد،قرآن هر کس را مختار میکند که بهترین اندیشه ها را برای خود برگزیند. در سوره شوری آمده است”…و امرهم شوری بینهم…” که موضوع شورویت کنار اقامه نماز،توحید و یگانگی خداوند ذکر شده است و نیز در سوره آل عمران آمده است” ….وشاورهم فی الامر…”که اولا به صورت صیغه امر و باحالت وجوبی و تکلیفی فرمان به شورویت و پرهیز از استبداد و خودرایی میدهد و دوما ضمیر “هم” اشار به قاطبه مردم دارد و نیز آیات قبل و بعد اهمیت شورویت را مضاعف میکند.این دو آیه خود حاکی از میزان وزانت تکریم خردجمعی در مفاهیم و آموزه های دینی است. اگر از روایات و احادیت ائمه شیعه در کتب اربعه که در باب آزاد اندیشی آمده است به جهت ضرورت کوتاهی نوشتار صرفنظر نمایم در میان دانشمندان اسلامی پس از انسداد باب اجتهاد در میان اهل سنت،علمای شیعی از همان اوان دوره اول اجتهاد در این باب سخن راندند که غیر از آراء شاذ ابن جنید اسکافی،تئوری شیخ صدوق و رویه عملی شیخ مفید و… بارزترین و برجسته ترین اندیشمند شیعی را میتوان صدرالمتألین شیرازی شهیر به ملاصدرا نام برد که با ارائه حرکت جوهری خود،خون تازه ای به شریان اندیشه فلسفی و آزاداندیشی شیعی وارد نمود و روح جدیدی به کالبد حرکت سیال و روان تفکر تکاملی بشر دمید. با ضرس قاطع میتوان گفت آزاداندیشی صدرایی یعنی باور به حرکت و آگاهی مستمرو تکامل پیوسته در عالم آفرینش است،یعنی پذیرش جریانها،نگاهها و افکار تازه جهت ایمان به خداوند و فلسفه خلقتش که همان وصول به درجه اعلی کمال است.گرچه متعاقبا شهید مطهری نیز بر این امر تأکید داشتند. نظریه حرکت جوهری یعنی باور به جنبش وتکاپوی پیوسته جهان و هستی که زندگی یکسره جنبش و مبارزه است و اساسا آرامش و سکون یعنی نیستی مطلق،نمیتوان حرکت جوهری را پذیرفت و آرامش طلب بود: ما زنده به آنیم که آرام نگیریم موجیم که آسودگی ما عدم ماست نمیتوان حرکت جوهری را پذیرفت ومخالف اندیشه ها وآراء تازه دیگران بود. در غررالحکم آمده است:” هرکس دو روزش با هم مساوی باشد ضرر کرده است.” و نیز آمده است که: ” خیانتکار است کسی که امروزش از دیروزش بدتر باشد.”

* زندگیتان مملو از گلهای بنفشه باد*

منابع :

قرآن کریم،سوره شوری،آیه 38 .قرآن سوره آل عمران،آیه 159 .قرآن کریم،سوره زمرآیات،17،18 .قرآن کریم،سوره نجم .آیه 85 .هاشمی،سیدمحمد.حقوق بشر و آزادیهای اساسی.پاییز 1384.ص110 .مطهری،پیرامون انقلاب اسلامی،ص49 .مطهری،مجموعه آثار،ج1،ص491 .غررالحکم،ص460 .نهج الفصاحه.بخش حقوق مردم مثنوی معنوی،دفتر اول،بخش 62 دیوان شمس،غزل شماره 462 .بحارالانوار.جلد دوم. طبع جدید ص 272 حدیث 7 از باب 43 از کتاب علم .ملاصدرای شیرازی.اسفار .جلد اول .ماهنامه مهرنامه.آخرین شماره

* کارشناسی ارشدحقوق ودبیر انجمن علمی دانشکده حقوق دانشگاه شیراز

خبرهای مرتبط

در صورتی که نظر ارسالی شما طولانی شود، با تأخیر بررسی و تأیید می‌شود.

نکته: نظر شما در انتظار بررسی است و پس از تایید مدیریت در سایت نمایش داده میشود..

  • پژمان می‌گه:

    سلام آقای موسوی.
    مقاله تون رو کامل خوندم اما به نظر شما آیا میشه به بهانه آزاداندیش بودن ما شیعیان به هرکسی اجازه بدیم که به عقاید و ارزشهی مذهبمون حمله کنه و مورد هجمه قرار بدن ؟

  • رسول می‌گه:

    سلام.متنش عالی بود بویژه اینکه مستند هم بود اما فقط یه کم سنگین بود .میشد با واژ ه گاه آسونتری پیام را انتقال داد

200x208
200x208