تاریخ درج خبر : 1392/12/27
کد خبر : ۲۴۰۵۹۲
+ تغییر اندازه نوشته -

داستان نفت و ملی شدن آن

سایت استان: اسلام رسایی نسب

(این مطلب در دو بخش نگارش یافته که مخاطبان و کاربران گرامی می توانند بخش دوم را از لینک پایین همین مطلب مشاهده فرمایند)

“بنام سعادت مردم ایران نفت را ملی می‌کنیم” جمله ای تاریخی از دکتر مصدق که مسیر تاریخ را تغییر داد. 29 اسفند 1329 مجلس سنا ماده واحده ملی شدن صنعت نفت -که 5 روز قبل از تایید مجلس شورای ملی گذشته بود- را تصویب کرد و بدین ترتیب خواست ملی و عمومی مردم ایران به رهبری دکتر مصدق برای کنار زدن انگلیسی ها از منابع و منافع هنگفت نفت ایران محقق شد.

001201

وجودنفت و استفاده ازآن در ایران اولین بار به طور مشخص در نوشته های هردوت آمده است. درو دیگر ادوار تاریخی نیز اشاراتی به این مهم شده است. اما به واقع اهمیت نفت پس از رشد سریع صنعت و نیاز روز افزون به این مایع حیاتی که خون شریان صنعت و اقتصاد جهانی است مشخص شد.

21108_963

 

داستان نفت ایران در دوران معاصر نیز با ویلیام ناکس دارسی و امتیاز 60 ساله اش از مظفرالدین شاه آغاز می شود. اما واقعیت امر این است که قبل از وی نیز چند نفر در این راه دست به فعالیت زده و هزینه هایی کردنداما به نتیجه نرسیدند. در دوران ناصرالدین شاه امتیاز کشف و استخراج معادن به جز فلزات گرانبها و سنگهای قیمتی از سال 1872 (1251 شمسی) به مدت 70 سال به بارون جولیوس دی رویتر- موسس خبرگزاری رویتر- واگذار شد. این امتیاز به طور ضمنی منابع نفتی را نیز شامل می شد اما این امتیاز و انحصار پس از مدتی تحت فشارهای زیاد لغو شد. اولین بار که به طور صریح قراردادی در مورد نفت منعقد گردید مربوط به سال 1884 میلادی بین ناصرالدین شاه و شرکت هاتز هلندی بوده است. این شرکت فعالیتهایی در منطقه دالکی بوشهر انجام داد اما به نتیجه نرسید.در سال 1889 امتیاز دوم رویتر معروف به امتیاز تاسیس بانک شاهی به طور ضمنی موضوع کشف و استخراج نفت را حول امتیاز معادن و منابع زیر زمینی در برداشت. این شرکت نیز در قشم و دالکی فعالیتهایی انجام داد اما چاههای حفر شده به نفت نرسید و چندی بعد نیز در سال 1898 این امتیاز به دلایل اقتصادی لغو شد.

Untitled-1

دمورگان باستان شناس معروف فرانسوی در سال 1891 به درخواست والی کرمانشاه تحقیقاتی را در مورد وجود نفت بر اساس اصوال زمین شناسی در حوزه قصرشیرین شروع کرد و نتایج آن را در یک مجله فرانسوی منتشر ساخت. در سال 1900 میلادی سرگرد آنتوئین رئیس گمرکات ایران در پاریس از طریق منشی رویتر از نتایج تحقیقات دمورگان آگاه شد. نیاز به سرمایه گذاری سنگین و دانش فنی برای ادامه کار آنوتوئین و سیستم حاکم وقت را متقاعد ساخت که این امر جز از طریق سرمایده گذاری خارجی میسر نیست. چنین بود که آنتوئین به واسطه دوستی نزدیکی که با دراموند وولف وزیر مختار وقت انگلیس داشت در لندن با ویلیام ناکس دارسی که از سرمایه داران ماجراجوی انگلیسی- استرالیایی بود دیدار کرد. از نتایج آن جلسه این بود که دارسی هیاتی تحقیقاتی به ایران فرستاد و پس از کسب نتیجه مثبت و امیدوار کننده ریسک این کار پذیرفت و به کمک سرگرد آنتوئین و وزیر مختار انگلیس و البته مطابق روال معمول و آشنای آن دوره و – متاسفانه تا کنون – با پرداخت مبلغی رشوه به دربارشاه در 28 ماه مه 1901 میلادی برابر با 7 خرداد 1280 هجری شمسی یکی از مهمترین قراردادهای تاریخ جهان را با مظفرالدین شاه قاجار بست. از نکات پر اهمیت آن قرارداد حق انحصار کشیدن خطوط لوله و بکارگیری ایرانیان تنها بعنوان کارگر، معافیت وسایل و ماشین آلات از پرداخت عوارض گمرکی ، پرداخت 16 درصد از درآمد خالص به دولت ایران و حق ایجاد یا تفویض حقوق به شرکتهای کوچکتر و غیره بود.بعدها که منافع کلان نفت مشخص شد و دولتهای مختلف ایران که می دیدند عایدی چندانی از این همه ثروت نصیبشان نمی شود بر سر این قرارداد و قراردادهای بعدی با دولت انگلیس اختلافات جدی پیدا کردند که در بخش بعدی به آن پرداخته خواهد شد.

ویلیام دارسی

ویلیام دارسی

رینولدز لهستانی سرپرست تیم حفاری شرکت سندیکای امتیازات (دارسی) بود که ابتدا در قصر شیرین بدنبال نفت به تحقیق پرداخته و شروع بعه حفر چاه نمودند اما نتیجه چندین ماه کار آنها به جایی نرسید. سپس تصمیم به انجام حفاری در خوزستان و نفتون (مسجد سلیمان فعلی) گرفتند. قبل از ورود به سرزمین خوزستان که تحت نظر خوانین بختیاری و شیوخ قدرتمند عرب بخصوص شیخ خزعل بود می بایست موضوع مالکیت زمینها و مهمتر از آن امنیت شرکت و تاسیسات حل و فصل می شد.اینچنین بود که شرکت نفت بختیاری در سال 1906 تشکیل شد که سه درصد از آن در اختیار خوانین بختیاری قرار گرفت و از جمله مواردی که باعث ارتباط بختیاری ها با انگلیسی ها و دربار شد همین قرارداد و تاثیرات جدی آنها در موضوع مهم نفت بود و همین سه درصد نیز بعدها محل اختلاف بین انگلیسها و ایرانی ها گردید.
حفاری چاه شماره یک نفتون (نمره یک) از ژانویه 1908 آغاز و در حالی که دارسی بدنبال چندین مرحله زیان و بدهی سنگین و وامهای متعدد در آستانه ورشکستگی کامل بود و حتی دستور جمع آوری تجهیزات و ترک ایران نیز داده شده بود در ساعت چهار و نیم بامدادروز 26 ماه مه 1908 برابر با 5 خرداد 1287 شمسی یعنی درست 7 سال پس ازعقد قرارداد ، با هزینه زیاد دارسی و تلاش بسیار زیاد کارکنان شرکت این چاه در عمق 356 متری به نفت رسید و اولین چاه نفت خاورمیانه تا ارتفاع 200 متری به هوا فوران کرد. برای به کار گرفتن مته های حفاری از ماشینهای بخار استفاده می شد و سوخت مورد نیاز نیز با چوب درختان منطقه (عمدتا کنار) تامین می گردید که همین امر باعث از بین رفتن درختان انبوه کنار منطقه گردید. تاسیسات این چاه به عنوان یکی از مناطق گردشگری شهر مسجد سلیمان در همان نقطه، که اکنون در مرکز شهر واقع شده است وجود دارد و با عنوان “نمره یک” شهرت دارد. چند ماه پس از کشف نفت در مسجد سلیمان در آوریل 1909 برابر با فروردین 1288 هجری شمسی شرکت نفت ایران و انگلیس (Anglo-Persian Oil Company) در لندن ثبت و از این تاریخ به بعد طرف حساب با مالکین منطقه گردید. این شرکت یک سری قراردادها با سران بختیاری و شیخ خزعل منعقد نمود. از جمله در سال ۱۹۰۹ قراردادی با شیخ خزعل منعقد نمود و یک مایل مربع از اراضی آبادان را برای ایجاد پالایشگاه از او خریداری نمود که اولین فاز آن سه سال بعد یعنی در سال 1912 به اتمام و بهره برداری رسید.

اما چرا و چگونه دولت انگلیس وارد ماجرای نفت ایران شد! امتیاز نفت ایران به دارسی گرچه با واسطه وزیر مختار دولت انگلیس صورت پذیرفت اما نباید از نظر دور داشت که این قرارداد بین یک شرکت خصوصی و دولت ایران و مشخصا شخص شاه بود. دولت انگلیس بواسطه نیاز به نفت برای آینده صنعت رو به رشد خود از یک سو و سیاست حمایت از اتباع سرمایه گذار خود از طرف دیگر، از طریق اعطای وام به دارسی او را حمایت می نمود. به طور مشخص ماجرای ورود جدی دولت انگلیس در نفت ایران به تصمیم چرچیل برای تبدیل سوخت کشتی های جنگی انگلیسی از زغال سنگ به نفت بر می گردد. چرچیل پس از اطمینان از منابع نفتی ایران و تامین امنیت و ثبات تولید و تحویل آن در خوزستان، در سال 1914 و قبل از آغاز جنگ جهانی اول لایحه ای را به مجلس انگلستان برد و بیش از 50 درصد سهام شرکت نفت ایران و انگلیس را از طرف دولت انگلستان خریداری کرد. این چنین بود که از این تاریخ به بعد نفت و قراردادهایی که روزی از منظر ایرانیان مزدی بی زحمت محسوب می شد و علیرغم درصد کم (16%) سود مناسبی برای دولت ایران داشت، محل مناقشه دو دولت ایران و انگلیس شد و تاثیرات شگرفی بر ساختار سیاسی اجتماعی و فرهنگی اقتصادی ایرانیان گزارد.

در بخش دوم به مناقشات رخ داده و نتایج مجادلات ناشی از آن پرداخته خواهدشد و در نهایت موضوع ملی شدن صنعت نفت از منظرهای مختلف بررسی می شود.

(برای مطالعه بخش دوم کلیک کنید)

خبرهای مرتبط

در صورتی که نظر ارسالی شما طولانی شود، با تأخیر بررسی و تأیید می‌شود.

نکته: نظر شما در انتظار بررسی است و پس از تایید مدیریت در سایت نمایش داده میشود..

200x208
200x208