تاریخ درج خبر : 1391/06/20
کد خبر : ۲۷۳۴
+ تغییر اندازه نوشته -

میراث معنوی ازدواج؛ از «کِچَه‌زنی» تا «واطلبون»

آیین‌ها و سنت‌های مرسوم در میان اقوام مختلف ایرانی بخش‌هایی از میراث تاریخی هر کشوری محسوب می‌شود. این بخش از میراث را در ذیل مجموعه میراث ناملموس یا میراث معنوی می‌شناسند.
توجه به میراث معنوی از سوی یونسکو نیز توصیه شده است، از همین‌رو مدت‌هاست فهرستی تحت عنوان «میراث فرهنگی و معنوی یونسکو» به وسیله سازمان فرهنگی وابسته به سازمان ملل در جهت محافظت بهتر میراث فرهنگی معنوی جهان و ایجاد آگاهی درباره آنها تنظیم شده است.


به صورت خلاصه، بخش‌های مهم و نشان‌دهنده میراث بیانی و معنوی ملل مختلف که بیان‌کننده تنوع فرهنگی و خلاقیت باشند مورد توجه یونسکو هستند.این پروژه شامل دو فهرست می‌شود: بخشی که شامل میراث فرهنگی معنوی بشریت می‌شود و بیان‌کننده نمایش‌ها و روش‌های بیانی است که کمک می‌کند تا از تفاوت فرهنگی و اهمیت آنها آگاه شویم. دوم نیز فهرستی که شامل میراث‌هایی می‌شود که در حال فراموشی هستند و کشورها باید در جهت زنده نگه داشتن و نگهداری آنها کوشش کنند.
مدتی است سازمان میراث فرهنگی کشور برای توجه بیشتر به این بخش از میراث کشور اقدام به ثبت ملی این آیین‌ها می‌کند. ازدواج در میان اقوام مختلف کشور همان‌گونه که همین امروز هم در میان جوامع شهری با آداب خاص و رسم و رسوم ویژه‌ای برگزار می‌شود، آداب و مراحل خاصی داشت.
در میان بیشتر اقوام کشور بدون طی کردن این مراحل کسی اقدام به خواستگاری و ازدواج نمی‌کرد و عدم اجرای آنها، به منزله بی‌توجهی به رسوم محلی و طایفه‌ای بود. در استان کهگیلویه و بویراحمد که غالب ساکنان آن را اقوام لر تشکیل می‌دهند و پیشینه زندگی عشایری در آن ریشه‌دار بوده و هست، ازدواج مراحل و مناسک خاصی داشت که هنوز برخی از این مراحل با وجود شهرنشین شدن بخش‌های زیادی از مردم استان رعایت و اجرا می‌شود.
این مراحل خاص هر کدام جزییات، ویژگی‌ها و زمان خاصی داشت و با پیش رفتن و جدی‌تر شدن ماجرای ازدواج یک زوج، هر کدام از این مراحل نیز اجرا می‌شد. در این نوشته سعی بر آن شده است تا مراحل ازدواج در میان لرهای استان کهگیلویه و بویراحمد با توضیحاتی در رابطه با آنها شرح داده شود. بی‌تردید این آداب و رسوم بخشی از میراث ناملموس اقوام گوناگون کشور ایران است.
کِچَه‌زنی و کدخدا کشونی
اولین مرحله از آغاز رسمیت بخشیدن به تلاش‌ها برای پیوند میان دو نفر در استان کهگیلویه و بویراحمد را به رسم کچه‌زنی می‌شناسند. کچه‌زنی در زبان لری به معنای کنایه زدن است. در این زمان مادر یا یکی از بستگان داماد پس از مشورت خصوصی با یکی از والدین دختر مورد نظر کنایه‌ای را می‌زند و با رندی تلاش می‌کند که در نگاه اول تمایل و رضایت والدین دختر به وصلت با پسرشان را مورد سنجش قرار دهد. این گام اولین بخش از نشان دادن قصد جدی خانواده داماد برای خواستگاری از یک دختر است.
مرحله بعد از کچه‌زنی، مرحله «خواستگاری مقدماتی» است: در این مرحله نخست برای خواستگاری، خانواده داماد، فردی از نزدیکان و بزرگان خویش را به خانه عروس می‌فرستند تا به طور آشکار از عروس موردنظر خواستگاری کند.
گپ‌زنی
مرحله گپ‌زنی یا خواستگاری: در این مرحله خانواده داماد دست به شگرد جالبی می‌زند. تمامی افراد فامیل نزدیک یا ده خویش را به منزل‌شان دعوت می‌کنند و پس از صرف شیرینی و میوه و چای، یکی از افراد خانواده داماد لب به سخن می‌گشاید. وی هدف از این دعوت را بیان می‌کند و از حاضران می‌خواهد اگر با این وصلت موافقت دارند، کسانی را برای رفتن به منزل دختر مورد نظرشان برای خواستگاری تعیین کنند. بدیهی است در این جلسه در هر صورت کسانی که با موضوع موافقت ندارند، مجلس را ترک می‌کنند و موافقان کسانی را برای خواستگاری انتخاب می‌کنند. آنها در زمانی که تعیین شده، جهت خواستگاری به خانه دختر می‌روند و به طور رسمی از دختر خواستگاری می‌کنند. خانواده دختر جواب قطعی خود را مشروط به توافق بستگان نزدیک خویش می‌دانند. البته خانواده دختر پیش از این در قالب یک میهمانی که نام آن «کدخدا کشونی» (به معنای دعوت از بزرگان نزدیک فامیل) است، نزدیکان و بزرگان قوم را در جریان خواستگاری قرار می‌دهند. در مرحله کدخداکشونی خانواده دختر از نظر بستگان درجه اول و آنهایی که در محل نفوذ دارند باخبر شده‌اند. به هر حال خانواده عروس اعلام می‌کنند که چند روز دیگر جواب‌تان را به فلانی (یکی از خواستگاران) خواهیم داد. از این رو خانواده دختر جلسه‌ای همانند جلسه کدخداکشونی که در خانواده داماد برگزار شد، تشکیل داده و جواب قطعی را به نماینده تعیین‌شده می‌دهند.مرحله بعد بردن داماد به خانه همسر آینده‌اش است. در این هنگام داماد به همراه چند نفر از نزدیکان خود با اعلام قبلی به صرف شام یا ناهار به خانه خسی (خانه پدر عروس) می‌رود تا از آن روز به بعد، داماد بتواند به خانه همسر آینده‌اش رفت‌وآمد کند.
رخت کنون
مرحله بعدی مراسمی است با نام «رخت‌کنون». این مراسم کاملا زنانه است و در قالب آن تعدادی از زنان خانواده داماد مقداری لباس و زیورآلاتی مانند گوشواره، حلقه، دستبند و… طی مراسمی ویژه به خانه دختر می‌برند. با اجرای این مراسم خانواده پسر نشانه‌ای بر عروس خویش می‌گذارند.
پس از این مرحله، بار دیگر در مراسمی که «کدخداکشونی» خوانده می‌شود، تعداد بیشتری از اعضای فامیل دور و نزدیک دعوت می‌شوند. حاضران در این مراسم پیش از این در جریان خواستگاری قرار گرفته بودند و در این مرحله با موافقت خانواده‌ها، قرار است زمان دقیق عروسی و جزییات دیگری مانند میزان مهریه مشخص شود. در این جلسه ریش‌سفیدان فامیل داماد و ریش‌سفیدان فامیل عروس، جهت صحبت پیرامون جزییات مورد بحث، هرکدام یک نفر را به عنوان سخنگو انتخاب کرده و خواسته‌ها و انتظارات خود را با طرف مقابل و زمینه‌سازی برای مراسم بعدی مطرح می‌کنند. گفتنی است در همه این مراحل اصل بر توافق طرفین است.
پشت‌ قباله
بزرگان حاضر در میهمانی یا مراسم کدخداکشونی برای تعیین مهریه که در اصطلاح محلی به آن «پشت‌ قباله» یا «حق مهر» می‌گویند و همان «صداق» یا «مهریه» است، بحث و تبادل‌نظر می‌کنند. میزان مهریه در وهله اول تضمینی است برای جلوگیری از طلاق و برآورد عموم این است که هرچه سنگین‌تر گرفته شود، از قدرت بازدارندگی بیشتری برخوردار می‌شود. در هر صورت پشت‌قباله نسبت به عوامل مختلفی متفاوت است. مثلا اگر ازدواج درون یک طایفه و میان خویشاوندان نزدیک باشد مبلغ پشت قباله پایین گرفته می‌شود و در غیر این صورت مقداری این میزان بیشتر خواهد بود. در میان مردم استان کهگیلویه و بویراحمد نیز مانند همه دیگر نقاط کشور بسته به جایگاه و طبقه اجتماعی خانواده دختر میزان مهریه او تعیین می‌شود.
در این مرحله مبلغ دیگری نیز که بر سر جزییات آن بزرگان فامیل بحث می‌کنند، شیربهاست. شیربها مبلغی است که خانواده داماد به خانواده عروس می‌دهد تا به ازای آن خانواده زن جهیزیه دختر خود را تدارک دیده و از طریق آن مقدمات عروسی را فراهم کند. تفاوت اساسی که بین عروسی‌های استان کهگیلویه و بویراحمد با مناطق دیگر وجود دارد، در این است که در دیگر مناطق معمولا خانواده دختر باید کل جهیزیه وی را تهیه کنند و سپس او را به خانه بخت بفرستند. در میان مردم این استان اما بخش عمده‌ای از جهیزیه با پولی که خانواده داماد به خانواده عروس می‌دهند و مبلغ آن در جلسه کدخداکشونی تعیین شده، تامین می‌شود.
دعوتی
مردم استان کهگیلویه و بویراحمد به عروسی و مراسم ازدواج دعوتی می‌گویند. چند روز قبل از موعدی که قرار است مدعوین دعوت شوند به وسیله کارت عروسی یا به صورت شفاهی از آنها دعوت می‌کنند و از آنها می‌خواهند که ظهر یا شام به منزل پدر عروس یا پدر داماد تشریف بیاورند.
پارنجون: براساس رسم و رسوم رایج در میان مردم این استان، با تعیین شدن روز دقیق عروسی زمان آغاز دعوت میهمان فرا می‌رسد. در این مرحله کسی که وظیفه بردن کارت‌های عروسی و دعوت میهمانان را برعهده دارد، هنگامی که به خانه هر کدام از دعوت‌شوندگان مراجعه می‌کند، مبلغی را تحت‌عنوان پارنجون (هزینه قدم‌رنجه) دریافت می‌کند. پیش از این در میان عشایر و روستاییان رسم بر این بود که پارنجون به صورت کالا به فرد دعوت‌کننده داده می‌شد، اما امروزه پارنجون به صورت نقدی پرداخت می‌شود. به همین دلیل نیز در میان نوجوانان و جوانان خانواده‌های عروس و داماد برای انجام دادن وظیفه توزیع کارت‌های دعوت رقابت شکل می‌گیرد.
روز دعوتی: میهمانان هنگامی که جهت صرف غذا به سمت عروسی حرکت می‌کنند، گروه‌گروه خود را به مراسم می‌رسانند. زنان و مردان خانواده‌های نزدیک یا فامیل با همدیگر خواهند رفت. آنها قبل از حرکت در یک نقطه جمع می‌شوند و مشورت می‌کنند که برای عروس و داماد چه مقدار پول ببرند. پس از جمع‌آوری پول مبالغ را به یک نفر می‌دهند و به سمت محل دعوتی روانه می‌شوند.در این مرحله پذیرایی از میهمانان عروسی هم از طرف خانواده داماد انجام می‌گیرد و هم از ناحیه خانواده عروس. با این حال پذیرایی از طرف خانواده عروس معمولا کوتاه‌تر و به صرف شام یا ناهار صورت می‌گیرد، در حالی که پذیرایی از ناحیه داماد معمولا چند روز و به صرف چند شام و ناهار انجام می‌گیرد. معمولا مکان پذیرایی خانواده عروس و پذیرایی خانواده داماد در منزل پدر عروس و پدر داماد صورت می‌گرفته است.
نکاح‌کنون
در گذشته در مجلس عقد‌کنان یا آنگونه که در این استان رایج است نکاح کنون عاقد که معمولا روحانی بود ابتدا از پدر عروس و داماد، اجازه جاری کردن صیغه عقد دایم را می‌گرفت. سپس برای گرفتن وکالت از عروس با «ترکه‌ای چوبی» به مجلس زنانه می‌رفت. عروس زیر چادر بود و یکی از بستگان عروس نیز وی را برای پاسخگویی به عاقد راهنمایی می‌کرد. روحانی با ترکه چوب به سر عروس اشاره می‌کرد و می‌گفت: بی‌بی‌ فلانی، آیا اجازه می‌دهی با فلان میزان مهریه و این مقدار مثقال طلا و یک جلد کلام‌الله مجید، شما را به عقد آقای فلانی درآورم. عروس در اینجا با هدایت همان زن زیر چادر از پدر، مادر، برادر، دایی، عمو و… (بسته به نوع هدایت زن زیرچادر همراه وی) اجازه می‌گرفت. پس از چند مرتبه، فرد روحانی همان موارد را تکرار می‌کرد تا عروس «بله» را می‌گفت. سپس حاضران هلهله و شادی می‌کردند و «کل» می‌زدند و روحانی صیغه عقد دایم را جاری می‌کرد.
عروس‌برون
پس از بله گفتن، عروس را باید پدرش از زمین بلند کند و به دست داماد بسپرد. به این ترتیب عروس جهت رفتن به خانه بخت آماده می‌شود. امروزه در همه نقاط استان عروس را با اتومبیل به خانه داماد می‌برند ولی پیش از این در مناطق روستایی و عشایری عروس را به وسیله اسبی که به همین منظور تعیین شده بود به خانه پدر داماد می‌بردند. همراه با عروس یکی از زنان خانواده‌اش نیز می‌آید که راهنمای عروس است و تا فردای روز عروسی در خانه داماد می‌ماند. این مراسم عروس‌برون نام دارد.
«دم‌خونه‌گرونی» و «دم‌حیله(حجله)گرونی»
«دم‌خونه‌گرونی» و «دم‌حیله(حجله)گرونی» یا «پاگشون»: هنگامی که قافله حامل عروس و داماد به در منزل پدر داماد می‌رسد، عروس با راهنمایی همراهش جلو در خانه داماد توقف می‌کند یا می‌نشیند تا اینکه داماد یا پدر او با دادن هدیه‌ای مثل طلا یا پول وی را راضی کند که بلند شود. خانواده داماد در همین مرحله با قربانی کردن بز یا گوسفند ورود عروس را به منزل‌شان جشن می‌گیرند. عروس با ولوله شادی به سمت حجله‌ای که از قبل تزیین شده است رهنمون می‌شود. عروس بار دیگر جلو ورودی حجله می‌نشیند و منتظر دادن هدیه دیگری از جانب داماد است که به آن «دم‌حیله‌گرونی» می‌گویند و پس از آن داماد عروس را به حجله می‌برد.
پس از دو یا چند روز، زنان خانواده عروس هدایایی را که خریداری کرده بودند، به همراه مادر عروس به خانه داماد می‌برند و در آنجا با استفاده از گوشت و برنجی که پس از پایان مراسم عروسی در خانواده عروس باقی مانده بود غذایی درست کرده و با دعوت از زنان فامیل داماد و کسانی که در عروسی متحمل زحماتی شدند، از آنها تشکر و قدردانی می‌شود. خانواده عروس و زنان همراه پس از چیدن وسایل عروسی و صرف‌غذا به خانه خویش برمی‌گردند. این رسم در برخی مناطق استان «پس‌پرده» نیز گفته می‌شود و مشابه رسم پاتختی در دیگر نقاط کشور است.
واطلبون
آخرین مرحله «مراسم واطلبون»: چند روز پس از انجام مراسم عروسی، عروس به همراه داماد به خانه پدرش دعوت می‌شود که پس از آن بتواند به همراه شوهرش به خانه پدرش رفت‌وآمد کند. همین رسم در دیگر نقاط کشور به اسم پاگشا شناخته می‌شود. با انجام این مراسم، عروسی از آن لحظه به بعد پایان می‌پذیرد.با وجود این، ذکر این نکته مهم به نظر می‌رسد که آیین‌های مربوط به عروسی و ازدواج در استان کهگیلویه و بویراحمد در مسیر زمان دچار تحول و دگرگونی شده است. به این معنی که بعضی آیین‌ها و همچنین نگرش‌ها و باورها کهنه شده و دیگر کاربردی ندارد و بعضی از آنها هم منطبق با مقتضیات کنونی شده و به اصطلاح «امروزپسند» شده‌اند.

روزنامه شرق/ 20 شهریور91  – فرهاد فرزان/صدرا محقق- عکس‌:اسحاق آقایی

خبرهای مرتبط

در صورتی که نظر ارسالی شما طولانی شود، با تأخیر بررسی و تأیید می‌شود.

نکته: نظر شما در انتظار بررسی است و پس از تایید مدیریت در سایت نمایش داده میشود..

200x208
200x208