تاریخ درج خبر : 1393/03/13
کد خبر : ۲۸۵۹۷۴
+ تغییر اندازه نوشته -

” ابدال ها در لهجه ی لری “

سایت استان:  سیدمحمد مومنی ثانی

لهجه ی لری، لهجه ای وسیع است. جهانی از واژگان را در خود جمع کرده است. پراکنش لهجه ی لری از موصل عراق تا گرجستان، بخش هایی از ارمنستان، افغانستان(بختیاری ها) بخش هایی از خراسان، روستاهایی در گیلان، سمنان تا اراک، استان های همدان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، خوزستان و در جنوب ایران، لرهای کومزاری که در شاخ عمان زندگی می کنند. حتی اگر به استان خودمان هم توجه کنیم، چندین زیرلهجه می بینیم. لهجه ی بویراحمدی، لهجه ی طیبی، لهجه ی سادات رضاتوفیق و دشمن زیاری، لهجه ی بهمئی و… درون هر کدام از این ایلات، لهجه ها باز هم با هم تفاوت هایی دارند. لهجه ی تامرادی با لهجه ی بابکانی تفاوت دارد. در ایل طیبی، لهجه ی مردم لنده، با مردم طیبی روستاهای سوق تفاوت هایی دارد. در اینجا، در نگاهی گذرا، به اشتراکات تمام این زیرلهجه ها پرداخته می شود. یکی از این اشتراکات، اشتراک در ابدال حروف است.

1- ابدال خ و ح با هم: در واژه ی خونه. در هر کجا که به لهجه ی لری سخن می گویند، واژه ی خانه را به صورت ممال(خونه )و با ابدال خ در اول واژه، به ح، به کار می برند. اگر به پیشینه ی آن توجه شود، می توان به زبان عیلامیان باستان رسید، مردمی که چند هزار سال پیش از هخامنشیان در جنوب ایران می زیستند. در عیلام باستان، واژه هایی که با حرف خ شروع می شدند و یا این حرف پس از حروف مد(آ ای او) قرار می گرفت، با ابدال، به حرف ح تبدیل می شدند. نام یکی از پادشاهان عیلامی،کوتیر ناخونته بود، که به صورت کوتیر ناحونته تکلم می شد. در لری امروزی، اکثر واژه هایی که این گونه اند، از این ابدال پیروی می کنند. تخته(گهواره چوبی لری)= تحته

Tah,ta 2- ابدال ک به ق: این ابدال را هنوز هم در برخی واژگان می بینیم: کلاغ، در لهجه ی لری به صورت اختصاریافته؛ حذف حرف آخر، کلا Kalaaخوانده می شود. در اکثر طوایف و ایلات، همین واژه، با ابدال کاف، به صورت قلا خوانده می شود.

3- ابدال «ب» به «و». در کلمه ی سیب، این ابدال وجود دارد. سیب را سیو می گویند. البته، در لری امروزی، به دلیل تحولاتی که در جهت نزدیک تر شدن به فارسی انجام گرفته، ابدال در این واژه، تقریبا از یاد رفته است. اما هنوز هم ردپای این ابدال را در سایر واژگان می توان یافت. مثلا کلمه ی بابا را به صورت باوا تکلم می کنند. کلمه ی بی بی را به صورت بی وی به کار می برند.

4- ابدال ر به ل، سوراخ را سولاخ می گویند.(این ابدال در فارسی هم می بینیم. دیوار را قدمای عامی، دیفال تکلم می کردند)لهجه ی چاله میدانی تهرانی)

5- ابدال د به ی.این ابدال از ابدالهای متأخر است و در استان به شکلی فراگیر پیش می رود و نسل جدید آن را به کار می برند. مثلا واژه دهدشت را دهیشتDehyasht تکلم می کنند. یا دیدن را، دی ین Diiyan .. جناب آقای آذرشب سالها پیش به این ابدال اشکال گرفته بودند و آن راتلفظی کودکانه قلمداد کرده بودند.حق هم همین است. نسل قدیم و کهنسال بویراحمد، به جای این ابدال، تلفظ صحیح وتقریبا با ریشه ی پهلوی آن را به کار می بردند و آن، تلفظ دال دوم به شکل دال معجمه(دال نقطه دار) بود که صدای Th می دهد. مثلا همین دهدشت را به صورت دهذشت، Deh,thasht تکلم می کردند. در کلیله و دمنه چاپ فیاض، کلمه برادر، به صورت براذر نوشته می شد. حتی اشتباه کاربرد آن را در میان اکثر اساتید زبان و ادبیات می توان رصد کرد. آنها دال معجمه را با صدای Z قرائت می کنند. اصولا درزبان فارسی، در تکلم، فقط یک صدا برای چهار حرف «ز،ذ، ض، ظ» وجود دارد و فقط در نوشتن متوجه تفاوت آنها می شوند ولی در لهجه لری، دست کم، دو نوع zوجود دارد که یکی به صورت z و دیگری به صورت Th تکلم می شود. در کردی، سورانی، گورانی، کلهر و کرمانجی، ذال معجمه هم همان صدایz می دهد.در کردی، گاه ز را ژ تکلم می کنند. روژ، تلفظ کردی روز می باشد.

6- ابدال ف به هـ یا حذف ف در تکلم. این ویژگی زبانی را در لهجه بویراحمدی می توان شنید. مثلا گُفتُم را گُهتُم یا گُتُم..رفتم رهتم یا رءتُم…

7- ابدال الف به «ی» یا الف به «او». واژه ی وایسا(فارسی) در لهجه ی بویراحمدی : ویس یا ویسک Vays یا Vaysak . در لهجه ی طیبی، سادات رضاتوفیق ودشمن زیاری : وَوُس یا وُیس Vaoos یا Voys ابدال ژ به ج. در لری، کاربرد حرف ژ، بسیار به ندرت انجام می گیرد.

قدمای لری، اصولا قادر به تکلم ژ نبوده اند. مثلا واژه ی منیژه را، به صورت : منیجه تکلم می کنند. ژ، از حروف پهلوی است. از آنجایی که لهجه ی لری، توانایی کاربرد تمام حروف موجود در زبانهای مختلف را داراست، مردم امروزی لر، به راحتی این حرف را تلفظ می کنند. شاید دلیل ناتوانی قدمای ما در تلفظ ژ، کمبود واژگانی بود که این حرف را در خود داشته اند. این ابدالها کمی بیشتر از موارد ذکر شده است، خوانندگان می توان در قسمت نظرات، به آنها اضافه کنند. به هر حال، دنیای لهجه ی لری(اگر آن را لهجه بدانیم که خود جای بحث دارد) دنیایی گسترده است. باابدالهایی به وسعت تمدن های نابود شده ی عیلام باستان. پیشتر در وبلاگ «سوق زیبای من» و «باران را دوست می دارم» به شباهت های لری به زبان فارسی کلیمیان شیراز به صورت گذرا اشاره شده بود. ابدال، از ویژگیهای جهانی زبان است.

در زیر برای نمونه به چند مورد اشاره می شود ابدال های جهانی

1-ابدال ی به ج، واژه ی جهانی یاسمین را لاتین زبان ها، به صورت جاسمین به کار می برند

2-ابدال ی به ژ، واژه ی یعقوب را فرانسوی ها به صورت ژاکوب و یا ژاک به کار می برند.انگلیسی زبان ها آن را به صورت جاکوب و جاک(جک) به کار می برند. یوسف را به صورت ژوزف و جوزف به کار می برند. در لهجه ی فارسی تهرانی ها، اصولا حرف قاف و غین جابه جا به کار می برند. مثلا کلاغه می گه قار قار..این جمله را لرها به همین صورت به کار می برند ولی یکی تهرانی اصیل، به صورت: کلاقه میگه غار غار در لهجه ی کردی کرمانشاهی(کلهر)، حرف غین وجود ندارد. آنها این حرف را هم با حرف قاف بدل می کنند. کهنسالان ترکی قشقایی، غین و گاف را به جای هم به کار می برند. مثلا به غاز، گاز می گویند و به گاز، غاز.

خبرهای مرتبط

در صورتی که نظر ارسالی شما طولانی شود، با تأخیر بررسی و تأیید می‌شود.

نکته: نظر شما در انتظار بررسی است و پس از تایید مدیریت در سایت نمایش داده میشود..

  • رضا می‌گه:

    دوست عزیز همزبانم زبان اعیلامی هیچ ربطی به زبان لری ندارد .زبان اعیلامی زبان التصاقی می باشد.زبان التصاقی یعنی زبان پیوندی.
    زبان لری لهجه ای از زبان فارسی می باشد

  • حامد آبی می‌گه:

    سلام. ابتدا باید بگم که لری لهجه نیست و زبان هستش. لهجه به حرف زدنی گفته میشه که فقط برخی صداها در آن تغییر کنند و نه اصل کلمات. به عنوان مثال لهجه اصفهانی که فقط صدای کلمات و برخی حروف تغییر میکنه نه کلمات. البته برخی از کلمات هم تغییر میکنن ولی تعدادشان خیلی کمه. ولی در زبان لری علاوه بر اینکه صدای اکثر کلمات عوض میشود در بسیاری از موارد خود کلمات هم تغییر میکنن و هیچ شباهت با معادل فارسی خود ندارند. مانند تاته به معنی عمو. یا کپ به معنی دهان و… پس لری لهجه نیس و باید بگیم زبان لری. البته لهجه لری هم داریم. وقتی یک نفر میخواهد فارسی حرف بزنه و نمیتونه کاملا درست کلمات رو بگه میشه لهجه

  • گنجی می‌گه:

    سلام جناب مومنی عزیز- البته بنده در خصوص لهجه بودن لری سئوالات زیادی از متخصصین وعلاقمندان نمودم ولی ره بجای نبردم چگونه مرز وحدود لهجه وگویش یا زبان را مشخص میکنند انهایی که لری را لهجه ای از فارسی میدانند میگویند تمام لغات استفاده شده یا 90درصد انها فارسی یا مخفف فارسی امروزی است .چرا بین کارشناسان ادب فارسی ای اندازه اختلاف نظر هست که یکی لری را لهجه ودیگری نقطه مقابل آن یعنی زبان میداند لطفا درخصوص زبان- لهجه وگویش مقاله ای عام فهم یا عام پسند بنویسد

  • سعیدموسوی می‌گه:

    سلام همشهری در باب فرهنگ یه مقاله بنویس

  • امین نعمتی می‌گه:

    سپاس از پاسخ گویی شما۰

  • مومنی ثانی می‌گه:

    اون ابدال نیست عزیز، ترکهای تبریز و… چون در تکلم مشکل دارن اونجوری به کار می برند..به هر شامل ابدال نمیشه

  • پاتاوه می‌گه:

    ترکهای تبریز و زنجان وهمدان اردبیل تهران کلا جماعت ترکهای غیرقشقایی هم همین ابدال رادر خصوص حرف غ دارند مثلا به غذا می گند گذا

  • صالحی می‌گه:

    با درود
    اگر درباره دلایل و ریشه بروز این ابدال ها هم بنویسید خوب است. برای مثال ابدالی که مدت زیادی نیست در بخشهای از استان رایج شده ابدال “دال” به ” ر” می باشد که با سرعت زیادی هم در حال گسترش است. (مثل تبدیل محمد به محمر و …)

    • مومنی ثانی می‌گه:

      در مقاله ای با عنوان لهجه ای فراتر از قومیت، به این نکته اشاره کردم..این ابدال از کهگیلویه شروع شده.. ولی فکر نکنم به قدرت و شیوع ابدال د به ی باشه..چیزی که حتی در صدا و سیمای استان هم رواج یافته ..مجری می گوید: بین دی ین تا شنی ین خیلی فرقه..منظورش اینه که بین دیدن تا شنیدن…

      • حامد آبی می‌گه:

        دوست من. نمیدونم شما لر هستید یا نه. اهل کدوم شهر هستین. ولی باید بدونید که تبدیل د به ی فقط توی این استان نیس و همه لرها د رو ی تلفظ میکنن. البته اگه کمی دقت کنید ی تلفظ نمیشه. یه چیزی بین ی و د هست. این نوع تلفظ هم در همه مناطق لرنشین هست. میتونید آهنگ های بختیاری یا لرستانی رو گوش کنید

    • مومنی ثانی می‌گه:

      اگر بخواهیم دلایل را بنویسیم فراتر از حوصله ی یک کتابه..ولی گاهی برایم سواله قارا اصل واژه است یا آنچه که ما لرهای استان می گوییم«کرا»..همان محصول لبنی ترش مزه..تعجبم اینجاست که بعضی سعی می کنن وجه اول را به کار ببرند..یعنی قارا…در حالی که قارا، واژه ای ترکی است..ضمنا همین جا هم ابدال قاف به کاف را می بینیم

  • مجتبی می‌گه:

    مطلب جالبی بود
    در این فراموشکده کاش “زبان” لری که میراث ایرانی ماست تجدید میشد و به کار میرفت

    • مومنی ثانی می‌گه:

      من نیز معتقدم لری، زبان است زبان باقی مانده از زبان عیلامی باستان است.لری همانقدر که به فارسی نزدیک است به زبان کلیمیان شیراز نزدیک است که بیش از دوهزار و پانصد سال تکلم میشود.حقیقت این است که اثبات آن را هیچ کدام از ادبای زبان و ادیات فارسی برنمی تابند چون پذیرش زبانی خاص برای قوم لر، به معنی قبول این امر است که لرها ملتی مجزا هستند که درون ملتی دیگر زندگی می کنند. اما لر یک قومیت است نه دنباله ی مردم فارس، خواه در زبان خواه در تبار

  • امین نعمتی می‌گه:

    با عرض سلام۰
    لطف کنید ابتدا “لهجه” بودن “زبان لری” را اثبات فرمایید و سپس به باقی مطالبتان بپردازید۰ کاش روشن می شد که، زبان، گویش و لهجه ابتدا با هم چه نسبتی ندارند و منابع مورد نظر شما را هم می دیدیم۰

  • ناشناس می‌گه:

    مطلب خوبی بود آموزنده بود، ممنون. البته من از نوشته قبلی درمورد استبدادتهرانی و لهجه لری به شدت انتقاد کردم وکامنتی بشدت تند گذاشتم والبته همچنان بر نظرم هستم ولی انصافا متن بالا بسیار خوب جالب وآموزنده بود.

  • سید یوسف مرادی می‌گه:

    مطلب جالبی بود.

200x208
200x208